شهرستان فردوس
شهرستان فردوس



شهرستان فردوس واقع در شمال غربی استان خراسان جنوبی بین 32 درجه و 39 دقیقه تا 34 درجه و 42دقیقه عرض شمالی و 57 درجه و 5 دقیقه تا 58 درجه و55 دقیقه طول شرقی واقع شده است. این شهرستان از شمال با شهرستان بردسکن از شرق با شهرستان گناباد، از جنوب باشهرستان سرایان و از غرب با شهرستان های طبس و بشرویه محدود می شود، مساحت شهرستان5100/56کیلومتر مربع و ارتفاع آن از سطح دریا 1275 متر است، جمعیت آن 41626 نفر،نوع اقلیم منطقه گرم و خشک و پوشش گیاهی آن استپی تنک می باشد. این شهرستان در فاصله 195 کیلومتری بیرجند (مرکز استان) قرار دارد.
پیشینه تاریخی
تون قدیم و فردوس کنونی از شهرهای بسیار کهن خراسان بزرگ است که در حاشیه کویر نمک از قدیم الایام یکی از باراندازهای مهم شرق به غرب ایران محسوب می شده است بدون شک طی فاصله زیاد بین شهرهای شرقی، غربی و جنوبی شمالی بدون منزلگاه مناسبی چون فردوس که بتواند ضمن ارائه تسهیلات رفاهی و خدماتی شرایط امنیتی لازم را برای عبور کاروانیان فراهم نماید امکان پذیر نبوده است. انجام این مسئولیت و ایفای چنین نقش پراهمیتی که بردوش این شهر گذاشته شده بود تاکنون به قوت خود باقی است و همین شرایط فلسفه وجود شهر را تا زمان حاضر استمرار بخشیده و ضرورت بقاء و حیات شهر را مستحکم ترکرده است .
بررسی‌های باستان‌شناسی حکایت از آن دارد که این ناحیه در پیش از تاریخ مانند نواحی دیگر خراسان زیستگاه اقوام باستانی بوده و علاوه برآن وجود محوطه ها، تپه های باستانی رونق این ناحیه را تا پیش از اسلام بخصوص در عصر تاریخی به اثبات رسانده است به نحوی که در کتیبه داریوش از این ناحیه بعنوان «ساگارتی» یاد شده است که طایفه ای از پارسها در آن سکونت داشته اند.
ظاهراً نخستین و قدیمی ترین کتابی که به تصریح از تون به عنوان شهری در ناحیه کویر یاد کرده، اشکال العالم جیهانی است متعلق به نیمه سده چهارم هجری. در این کتاب ضمن برشمردن نواحی بیابانی و کویر میگوید: «ازجاهایی که برکنار این بیابان است . . . از جانب خراسان، قهستان و تون و طبس و کریت و قاین». جای دیگر در ذکر توابع خراسان آورده است: «تون، شهری است آبادان و بزرگ مانند جنابذ بزرگتر.»
دومین کتابی که در آن ذکری از تون به عنوان شهری در منطقه قهستان آمده است، حدود العالم است متعلق به مؤلفی ناشناخته که به سال 372 در روزگار سامانیان تألیف شده است. در این کتاب «ترشیز، کندر، ینابد، تون و کری شهرکهایی» دانسته شده است «از حدود کوهستان و نشابور با کشت و برز بسیار».
اهمیت و آبادی تون را در سدة چهارم هجری، مقدسی با عبارتی روشن تر و مفصل تر خاطر نشان کرده است. جایی که در وصف قوهستان (قهستان) می گوید: «سرزمین پهناوری است که هشتاد فرسنگ سنگین در هشتاد است ولی بیشتر آن را کوهها و دشتهای خشک و بی درخت فراگرفته است. قصبة آن قاین و شهرهایش: تون، جنابد، طبس عناب، طبس خرما، خوشت، کری، رقه و خور می باشند.» چند صفحه بعد که به توصیف هر یک از شهرها می پردازد، در مورد تون می گوید: «آباد و پرجمعیت است، مردم جولاهه و پشم کار هستند، دانشمندان بزرگ نیز دارد. دژی دارد جامعش در میان شهر است. از کاریزی که در جامع ظاهر می شود می آشامند».
ناصر خسرو هم از اقتصاد کاریزی تون در روزگار خود (سدة پنجم هجری) خبر داده است؛ آن جا که می گوید: «و آب روان و کاریز دارد». آنچه در تفصیل مفصل تری که ناصر خسرو از وضعیت تون بدست داده است دیده می شود، موقعیت اقلیمی و اقتصادی شهر است که «بر صحرایی نهاده است» و «بر جانب شرقی باغهای بسیار بود و حصاری محکم داشت» و «در شهر درخت پسته بسیار بود و سرایها، و مردم بلخ و تخارستان پندارند که پسته جز بر کوه نروید و نباشد.»
وی در ادامه می افزاید: «شهر تون شهر بزرگی بوده است، اما در آن وقت که من دیدم اغلب خراب بود» و «گفتند: در این شهر چهارصد کارگاه بوده است که زیلو بافتندی».
بعد از ناصر خسرو منابع تاریخی موجود تا دو سه قرنی از گفت وگو دربارة وضعیت شهری تون ساکتند. تنها در عصر هلاکوخان مغول است که یک بار دیگر نام شهر تون به یاد تاریخ می آید و آن روزی است که مردم رنجدیدة آن شهر لابد به پشت گرمی همان باروها و قلعة استوار و برتر از آن به پشت گرمی اعتقادی که داشته اند در برابر تاتار جانانه می ایستند و هفت روز سپاه خون آشام مغول را بیرون حصار شهر بیچاره می کنند، «تا هفتم روز که لشکر بر حصار رفتند و بارة آن را با زمین یکسان کردند.»
از پیشینیان بهترین تصویر را از شهر و حدود آن حمداللّه مستوفی به دست داده است. البته وصف مستوفی مربوط به سال740 هجری (سال تألیف نزهت القلوب) یعنی نود سال پس از حادثة قتل عام و ویرانی تون (به سال 653) به دست قوم تاتار بوده است. بنابراین باید به مستوفی حق بدهیم که بگوید: «در اول شهر بزرگ بوده و این زمان شهری متوسط است.»
میرزا خانلرخان هم که در عصر ناصری به سال 1294 ه.ق به تون سفری داشته است، در کتاب خود دربارة این شهر می گوید: «قدیماً شهر معتبر بوده است؛ حالا شهری پر بد نیست. باز می گویند سیصد آب انبار و مسجد دارد. 
در حدود دو دهه بعد از میرزاخانلرخان نایب اول وزارت خارجة وقت، غلامحسین خان افضل الملک، سفرنامه نویس هوشمند دیگری از این شهر دیدار کرده و مشاهدات مبسوط و تفضیلی خود را از بافت شهری تون و شیوة ساختمان سازی آن به قلم آورده است که در نوع خود کم نظیر و برای سیر جغرافیای شهری تون مهم و در خور توجه است.
«تون شهری است گرمسیر، برج و باروی قدیم آن بر سرپاست، وسعت و فسحت شهر این است: از دروازة مشهد تا دروازة کرمان که پیاده حرکت کنی نیم ساعت مسافت است. در محوطة شهر هشت هزار خانوارکمتر است. در کنار شهر ارگی از قدیم هست که بنای آن خراب شده، دیوارها و آثار و بیوتات آن در سرپاست. تا عهد صفویه این ارگ دایر بوده، در عهد افشاریه و زندیه رو به انهدام گذاشته، الآن بایر است.» .
اگر اقوام اولیه فردوس را ساگارتیان بدانیم،(ساگارتیان اقوامی پارس نژاد و مهاجر بوده اند که با دیگر اقوام آریایی به جنوب خراسان آمدند) انگیزه اصلی سکونت در این منطقه وجود دره های متعدد در دامنه کوههای فردوس بوده است، این مکانهای مناسب آب و هوایی در منطقه تون مناسب گله داری و زراعت و اسکان به حساب می آمده است. در حال حاضر پس از گذراندن سده های مختلف زندگی، مردم ساکن شهرستان، فرهنگی ایرانی دارند و اکثریت آنها مسلمان و پیرو مکتب شیعه هستند.
زبان اهالی شهرستان با لهجه محلی خاصی می باشد و طرز جمله بندی در محاوره به سبک دوره ساسانی است. زبان و ادبیات موجود ازگذشته را میتوان بقایای فارسی دری دانست. اما با توجه به بالا رفتن سطح تحصیلات و جابجایی بسیاری از افراد برای ادامه تحصیل و... به شهرهای دیگر و وجود افراد غیر بومی، این لهجه اصالت گذشته اش را از دست داده است.
شعرا و ادیبان و دانشمندانی که در شهر زندگی می کرده اند نیز آثاری به لهجه محلی نگاشته اند، این کتابها از نویسندگانی چون نثاری تونی و میر تونی هنوز هم موجودند. فردوس از دیرباز مهد علم و دانش بوده است بطوریکه علمایی چون محمدحسین فاضل تونی، استاد بدیع الزمان فروزانفر از مشاهیر ادب ایرانی و شاعرانی برجسته همچون آفتی تونی، آهی تونی، علاءالملک تونی و دکتر محمد جعفر یاحقی استاد ادبیات فارسی (معاصر) در شهر فردوس می زیسته اند.
آثار بجا مانده از معماری و هنرها و صنایع دستی نیز نشان از فرهنگ دیرینه این سرزمین دارد. صنایع سفالگری، گچ بری، قالی بافی، گبه بافی، گلیم بافی، حصیر بافی، و نمد مالی، از قدیم در فردوس معمول بوده است. همچنین روغن گیری از دانه های روغنی از دیگر حرفه ها و هنر مردم این شهرستان به شمار می آید.
موسیقی نیز در این سرزمین از قدیم الایام در اعیاد و جشنها استفاده می شده است. موسیقی در تون منحصر به دهل، ساز، کمانچه و نی بوده است. جشنها و اعیاد مذهبی نیز توسط اهالی فردوس چون نقاط دیگر خراسان برپا می شده و مراسم مذهبی مثل: اعیاد غدیر و قربان و نیمه شعبان، تعزیه خوانی تاسوعا و عاشورا، اعیاد و مراسم آیینهای ملی همچون: چهارشنبه سوری، عید نوروز و سیزده بدر هر ساله برگزار می گردد. علاوه بر آن این شهرستان دارای مراسم محلی و قومی است. یکی از این آیین‌ها، آیین برداشت محصول می باشد. همچنین اهالی این شهرستان دارای بازیها و سرگرمی های خاص خود هستند، بازیهای محلی هنوز در بین جوانان و نوجوانان جایگاه ویژه ای دارد.
آن چه مسلم است، «تون» از همان اوایل اسلام از شهرهای مهم منطقه بوده و جایگاه اقتصادی و اجتماعی خاصی داشته است.
این شهر تا سال 1308 خورشیدی تون نام داشته و در متون قدیم اغلب به نام بلده طیبه تون نامیده شده و درمکاتبات دوره صفویه نیز به نام دارالمومنین تون نامیده شده است که در سال 1308 حسب خواسته اهالی به موجب تصویب نامه دولت وقت نام تون به فردوس تغییر یافت.
فردوس در لغت به معنی بهشت و باغ انگور است و اصلا ریشه اوستائی دارد ، تون دیروز و فردوس امروز گرچه از سابقه طولانی برخوردار است لیکن نخستین کتابی که از آن نام برده اشکال العالم جیرانی متعلق به قرن چهارم هجری می باشد ، از آن به بعد نام تون به مناسبت های مختلف درمتون و سفرنامه های مختلف دیده شده که اغلب از آن به عنوان شهری بزرگ و آباد نام می برده اند ، دلایل و شواهد تاریخی نشان می دهد که در گذشته های دور که تون اهمیت واعتباری تاریخی و جمعیتی داشته - به ویژه تا دوران اقتدار اسماعیلیه - و حتی سده های پس از آن به ولایت قهستان تعلق داشته و در کنار قاین یکی از دو شهر مهم آن ولایت بوده است.
در دوره های اخیر که این شهر اهمیت پیشین خود را از دست داده بود با طبس بر روی هم منطقه واحدی را تشکیل داده و عبارت تون و طبس جای تون و قاین را گرفت ، بنای شهر تون به دوران قبل از اسلام می رسد و در دوران های گذشته این شهر مرکز فعالیت های فکری و عقیدتی فراوانی بوده است چنانکه روزگاری بزرگترین کانون فعالیت اسماعیلیان به شمار می آمده و آثاری از آن دوران نظیر قلعه و برج و باروهائی هنوز باقی است .
شهر تون (فردوس) در زلزله یازدهم شهریور سال1347 به شدت ویران گردید و جزء تعداد معدودی آثارو ابنیه تاریخی باارزش وخاطره‌ای ازآن باقی نماند.
 موقعیت جغرافیائی
شهرستان فردوس واقع در شمال غربی استان خراسان جنوبی بین 32 درجه و 39 دقیقه تا 34 درجه و 42دقیقه عرض شمالی و 57 درجه و 5 دقیقه تا 58 درجه و55 دقیقه طول شرقی واقع شده است. این شهرستان از شمال با شهرستان بردسکن از شرق با شهرستان گناباد، از جنوب باشهرستان سرایان و از غرب با شهرستان های طبس و بشرویه محدود می شود، مساحت شهرستان5100/56کیلومتر مربع و ارتفاع آن از سطح دریا 1275 متر است، جمعیت آن 41626 نفر،نوع اقلیم منطقه گرم و خشک و پوشش گیاهی آن استپی تنک می باشد. این شهرستان در فاصله 195 کیلومتری بیرجند (مرکز استان) قرار دارد
 ویژگی های اقلیمی
 شهرستان فردوس بین دو رشته کوه کم ارتفاع کلات و کوه سیاه و کوه زول در شرق و کوه شتری طبس در مغرب واقع شده است این ناحیه به علت مجاورت با کویر مرکزی و لوت دارای آب و هوائی صحرائی و خشک است و به دو بخش آب و هوائی کوهستانی(شمالی )و دشت( جنوبی ) تفکیک می شود بخش کوهستانی که در شمال و شمال شرق شهرستان و شهرهای فردوس و اسلامیه تقریبا دراین ناحیه قراردارد دارای تابستان های نسبتا معتدل با درجه حرارت متوسط روزانه در دی ماه بین 5 تا 10 درجه سانتی گراد است.
 بارندگی در نواحی کوهستانی شهرستان بیش از دشت است و بین 200 تا 300 میلی متر بارندگی سالانه دارد و اکثر ریزش ها در تابستان و بهار انجام می گیرد، شهر فردوس چون در دامنه ی کوههای کلات واقع شده دارای آب و هوای نسبتا معتدلی است.
 در تابستان شبها به علت جریان هوای سرد کوهستان به طرف کویر به نسبت خنک می شود .مقدار بارندگی شهرستان فردوس کم است و قنات های این منطقه کم آب هستند به همین جهت کشاورزان با ایجاد بندهای خاکی در مسیر سیلاب های بهاری مقدار زیادی از این آبها را در بندسارها ذخیره می کنند با نفوذ آب در زمین حوضه ی رسوبی آن می توانند زراعت کنند معمولا در این گونه بندسارها خربزه و هندوانه می کارند، معروف ترین این مسیل ها [مسیل چین چه ] است که حدود 90 کیلومتر طول دارد و از کنار شهر فردوس می گذرد، مسیل برون و سرخ آبی از دیگر مسیل های نسبتا مهم فردوس است که حدود 150 کیلومتر طول دارد و دارای حوضه ی آبگیر وسعیی است.
 در حوزه ی آبریز دشت فردوس مقداری مسیل از ارتفاعات مشرق حوزه شروع می شوند و سیلابشان را به دشت هدایت می کنند بخشی از سیلاب این مسیل ها به ویژه در بندسارهائی که توسط کشاورزان در ابتدای دشت احداث شده نفوذ کرده و سفره ی آب زیرزمینی را تقویت می نمایند مانند کال بلده ، برون.

مشاهیر و فرزانگان
فردوس زادگاه بزرگان بسیاری بوده که برخی از آنها عبارتند از:
محمدجعفر یاحقی، استاد برجسته ادبیات فارسی در دانشگاه فردوسی مشهد
بدیع‌الزمان فروزانفر، استاد برجسته زبان و ادبیات فارسی و مولوی‌شناس نامدار
محمد حسین فاضل تونی، فقیه مجتهد و استاد فلسفه، منطق و ادبیات عرب در دانشگاه تهران
نثاری تونی، از شاعران سده ۱۰هجری
قطب‌الدین حیدر تونی، از عارفان سده‌های ۶و ۷هجری و سرسلسلهٔ فرقهٔ حیدری
ملا علاءالملک تونی، معمار سده ۱۱هجری و یکی از معماران باغ شالیمار در لاهور
معین‌الدین تونی، از دانشمندان دوران گورکانیان و یکی از پنج دانشمند خراسان مشهور به خمسهٔ متحیره
ملا عبدالله فاضل تونی، عارف، فقیه و دانشمند سده‌های دهم و یازدهم هجری
آیت اله اسماعیل فردوسی پور.
 
جاذبه های گردشگری
 
منطقه نمونه گردشگری تون
شهر تاریخی تون با توجه به قدمت و آثار شاخصی که در خود جای داده است پتانسیل بسیار مناسبی جهت جذب گردشگر محسوب می شود. که در سفراول ریاست محترم جمهور به شهرستان فردوس به عنوان منطقه نمونه گردشگری تصویب گردید. همچنین برای مدیریت بهتر این محوطه تاریخی و رسیدگی به امور پژوهش و مرمت آن از سوی هیات محترم دولت پایگاه پژوهشی شهر تاریخی تون نیز مصوب گردیده است .
شهر تون دارای ۳۰اثر تاریخی است که تسریع در مرمت و بازسازی آن می تواند در رونق صنعت گردشگری شهرستان و منطقه سهم بهسزایی داشته باشد.
منطقه نمونه گردشگری باغستان و آبگرم
روستای ییلاقی باغستان در ۱۵کیلومتری شرق فردوس و در ارتفاع ۱۳۰۰متر از سطح دریاو در محل تقاطع دو محور فردوس – بجستان و فردوس – گناباد که تنها مسیر های ارتباطی فردوس با مشهد مقدس می باشد واقع گردیده است.قرار گیری قنات بلده از شمال تا جنوب روستا و منطقه و مساعد بودن کشاورزی سبب شده است که روستای باغستان با کشیدگی زیادی به صورت طولی در کنار مسیر این قنات ساخته و توسعه یابد و همین امر باعث به وجود آمدن منظر بکر و زیبایی از طبیعت شده است . از جمله جاذبه های تاریخی گردشگری روستا وجود آسیاب تاریخی معروف به آسیاب حاجی خان در کنار مسیر جوی اصلی قنات بلده می باشد.
در سفر اول ریاست محترم جمهور به شهرستان فردوس روستای ییلاقی باغستان به همراه مجموعه آبگرم معدنی فردوس به عنوان منطقه نمونه گردشگری مصوب گردید.
 آبگرم معدنی فردوس
از جمله جاذبه های و قابلیت‌ها ی گردشگری و با اهمیت فردوس آبگرم معدنی در فاصله حدود ۲۰کیلومتری شمال شرقی شهر است. این آبگرم با خواص طبی و- درمانی اعجاب انگیزش سالانه پذیرای خیل عظیمی از گردشگران داخلی و خارجی می باشد و از موقعیت مناسبی در منطقه برخوردار است . استفاده از آبگرم معدنی فردوس در درمان بسیاری از بیماریهای پوستی و مفصلی موثر و توسط پزشکان زیادی توصیه شده است.

 
امتیاز دهی
 
 

 
خانه | بازگشت | حريم خصوصي كاربران |
مهمان (PortalGuest)


مجری سایت : شرکت سیگما